راهنمای آزمایش ها

این آزمایش سطح گلوکز (قند) خون را پس از دوره ناشتایی اندازه‌گیری می‌کند و یکی از اصلی‌ترین تست‌ها برای تشخیص دیابت، پیش‌دیابت یا ارزیابی کنترل قند خون است. آمادگی لازم (بر اساس استانداردهای جهانی و توصیه‌های آزمایشگاه‌های معتبر): • ناشتایی ضروری: حداقل ۸ ساعت و حداکثر ۱۲ ساعت کاملاً ناشتا باشید (ترجیحاً ۸ تا ۱۰ ساعت). • از ساعت ۱۰-۱۲ شب تا صبح چیزی جز آب خالی نخورید و ننوشید. • چای (حتی بدون شکر)، قهوه، آبمیوه، آدامس، سیگار و هر نوع نوشیدنی یا خوراکی ممنوع است. • بیش از ۱۴-۱۶ ساعت ناشتا نباشید: ناشتایی طولانی‌تر می‌تواند باعث کاهش کاذب قند خون شود و نتیجه را غیرواقعی کند. • شام شب قبل: سبک و بدون کربوهیدرات زیاد یا شیرینی باشد. از غذاهای چرب یا سنگین پرهیز کنید. • داروها: • اگر داروی ضددیابت (مانند متفورمین، انسولین و …) مصرف می‌کنید، حتماً با پزشک معالج هماهنگ کنید (معمولاً صبح روز آزمایش تا بعد از نمونه‌گیری مصرف نشود). • سایر داروها (مثل کورتون‌ها) را به آزمایشگاه اطلاع دهید، زیرا ممکن است قند خون را تغییر دهند. • فعالیت بدنی: از ورزش سنگین یا فعالیت شدید حداقل ۲۴ ساعت قبل اجتناب کنید (می‌تواند قند خون را موقتاً کاهش دهد). • استرس و خواب: استرس شدید یا بی‌خوابی شب قبل می‌تواند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد. سعی کنید آرام باشید و خواب کافی داشته باشید. • زمان نمونه‌گیری: معمولاً صبح زود (بین ۷ تا ۹ صبح) انجام می‌شود تا دوره ناشتایی مناسب رعایت شود. • موارد خاص: • در بارداری، کودکان یا بیماران با شرایط خاص (مثل هیپوگلیسمی) ممکن است دستورالعمل متفاوت باشد؛ حتماً با پزشک مشورت کنید. • اگر علائم افت قند (لرزش، تعریق، ضعف) داشتید، فوراً به آزمایشگاه اطلاع دهید و ناشتایی را قطع کنید. نکته نهایی: همیشه دستور دقیق پزشک معالج یا آزمایشگاه را اولویت دهید، زیرا ممکن است بر اساس وضعیت بالینی شما تغییر کند. رعایت دقیق این موارد باعث می‌شود نتیجه آزمایش دقیق و قابل اعتماد باشد.

این آزمایش (پروفایل لیپیدی یا پانل چربی خون) سطح چربی‌های خون شامل کلسترول تام (Total Cholesterol)، تری‌گلیسرید (TG)، کلسترول خوب (HDL) و کلسترول بد (LDL) را اندازه‌گیری می‌کند. هدف اصلی ارزیابی خطر بیماری‌های قلبی-عروقی، سکته و تصلب شرایین است. آمادگی لازم (بر اساس استانداردهای جهانی و توصیه‌های آزمایشگاه‌های معتبر ایرانی): • ناشتایی ضروری: حداقل ۱۲ ساعت و ترجیحاً ۱۲ تا ۱۴ ساعت کاملاً ناشتا باشید. • از شب قبل (مثلاً از ساعت ۸-۱۰ شب) چیزی جز آب خالی نخورید و ننوشید. • چای، قهوه، آبمیوه، آدامس، سیگار و هر نوع خوراکی یا نوشیدنی ممنوع است. • بیش از ۱۶ ساعت ناشتا نباشید: ناشتایی طولانی می‌تواند تری‌گلیسرید را کاذب تغییر دهد. • شام شب قبل: سبک و کم‌چرب باشد. از غذاهای چرب، سرخ‌کرده، فست‌فود و شیرینی‌جات پرهیز کنید. • الکل: حداقل ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل مصرف نکنید (الکل تری‌گلیسرید را به شدت افزایش می‌دهد). • داروها: • داروهای کاهنده چربی (مانند استاتین‌ها) را طبق دستور پزشک ادامه دهید یا قطع کنید. • سایر داروها (مثل هورمون‌ها، کورتون‌ها یا بتابلوکرها) را به آزمایشگاه اطلاع دهید، زیرا ممکن است نتایج را تغییر دهند. • فعالیت بدنی: از ورزش سنگین حداقل ۲۴ ساعت قبل اجتناب کنید (ورزش شدید تری‌گلیسرید را موقتاً افزایش می‌دهد). • استرس و رژیم غذایی: چند روز قبل رژیم غذایی عادی داشته باشید و از تغییرات ناگهانی (مثل رژیم کم‌چرب شدید) پرهیز کنید. استرس شدید می‌تواند نتایج را تحت تأثیر قرار دهد. • زمان نمونه‌گیری: معمولاً صبح زود (۷ تا ۹ صبح) برای رعایت دقیق ناشتایی. • موارد خاص: • در کودکان، بارداری یا بیماران با تری‌گلیسرید بسیار بالا ممکن است دستورالعمل متفاوت باشد (گاهی غیرناشتا قابل قبول است). • اخیراً برخی guidelines جهانی (مانند اروپایی) غیرناشتا را برای غربالگری اولیه قبول دارند، اما در ایران و اکثر آزمایشگاه‌ها برای دقت بیشتر (به ویژه تری‌گلیسرید و LDL محاسبه‌ای) ناشتایی توصیه می‌شود. نکته نهایی: همیشه دستور دقیق پزشک معالج یا آزمایشگاه را اولویت دهید، زیرا ممکن است بر اساس وضعیت شما (مثل مصرف دارو یا بیماری زمینه‌ای) تغییر کند. رعایت این موارد دقت نتایج را بالا می‌برد و از تکرار آزمایش جلوگیری می‌کند.

آزمایش‌های عملکرد تیروئید (معمولاً شامل TSH به عنوان اصلی‌ترین تست، و در صورت نیاز T4 آزاد یا Free T4، T3 آزاد یا Free T3) برای ارزیابی عملکرد غده تیروئید، تشخیص کم‌کاری (هیپوتیروئیدیسم)، پرکاری (هیپرتیروئیدیسم) یا اختلالات خودایمنی (مانند هاشیموتو یا گریوز) انجام می‌شود. TSH هورمون محرک تیروئید است که توسط هیپوفیز تولید می‌شود و سطح آن حساس‌ترین شاخص عملکرد تیروئید است. آمادگی لازم (بر اساس استانداردهای جهانی مانند American Thyroid Association و منابع معتبر ایرانی): • ناشتایی ضروری نیست:
برخلاف آزمایش قند یا چربی خون، برای تست‌های تیروئید (TSH، T3، T4) معمولاً نیازی به ناشتا بودن نیست. می‌توانید غذا و نوشیدنی (به جز الکل) مصرف کنید، اما آب خالی مجاز است. • برخی مطالعات نشان می‌دهند که غذا خوردن ممکن است TSH را کمی کاهش دهد، اما این تغییر معمولاً بالینی مهم نیست و نتایج را نامعتبر نمی‌کند. • اگر آزمایش تیروئید همراه با تست‌های ناشتایی (مثل چربی خون یا قند) باشد، باید ناشتا باشید (۱۲-۱۴ ساعت). • زمان نمونه‌گیری:
بهترین زمان صبح زود (۸ تا ۱۰ صبح) است، زیرا سطح TSH در طول روز نوسان دارد (بالاترین در صبح، پایین‌تر در بعدازظهر). برای مقایسه نتایج بعدی، همیشه در زمان مشابه نمونه بگیرید. • داروها: • اگر لووتیروکسین (برای کم‌کاری تیروئید) مصرف می‌کنید، دوز صبح را بعد از نمونه‌گیری بخورید (نه قبل). • مکمل‌های بیوتین (ویتامین B7) را حداقل ۲۴-۴۸ ساعت قبل قطع کنید، زیرا می‌تواند نتایج TSH و T4 را کاذب تغییر دهد. • سایر داروها (مانند کورتون‌ها، آمiodarone، لیتیوم یا داروهای ضدتشنج) را به آزمایشگاه و پزشک اطلاع دهید، زیرا ممکن است نتایج را تحت تأثیر قرار دهند. • سایر نکات: • از مصرف مکمل‌های حاوی ید یا مولتی‌ویتامین حداقل **۳-۷ روز

آزمایش پرولاکتین سطح هورمون پرولاکتین (تولیدشده توسط غده هیپوفیز) را در خون اندازه‌گیری می‌کند. این هورمون نقش کلیدی در تولید شیر پس از زایمان، تنظیم چرخه قاعدگی، باروری و عملکرد جنسی دارد. افزایش آن (هیپرپرولاکتینمی) می‌تواند ناشی از تومور هیپوفیز (پرولاکتینوما)، داروها، استرس یا بیماری‌های دیگر باشد و علائمی مانند ترشح شیر غیرطبیعی، اختلال قاعدگی، ناباروری یا کاهش میل جنسی ایجاد کند. آمادگی لازم (بر اساس استانداردهای جهانی مانند Endocrine Society، Labcorp و توصیه‌های آزمایشگاه‌های معتبر ایرانی): • ناشتایی:
معمولاً ضروری نیست، اما برای دقت بیشتر (به ویژه اگر سطح اولیه بالا باشد یا آزمایش همراه با تست‌های ناشتایی دیگر باشد) ترجیحاً ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید (فقط آب خالی مجاز). • در بسیاری از guidelines جهانی، ناشتایی الزامی نیست، اما در ایران اغلب آزمایشگاه‌ها برای جلوگیری از افزایش کاذب ناشی از غذا، ناشتایی توصیه می‌کنند. • زمان نمونه‌گیری:
بسیار مهم: بهترین زمان صبح زود، حداقل ۲ تا ۴ ساعت پس از بیدار شدن (ترجیحاً بین ۷ تا ۱۰ صبح). • سطح پرولاکتین در خواب و بلافاصله پس از بیداری بالاست و در طول روز کاهش می‌یابد. نمونه‌گیری دیرتر می‌تواند نتیجه را کاذب پایین نشان دهد. • استرس و فعالیت بدنی:
از استرس شدید، ورزش سنگین، پیاده‌روی طولانی یا فعالیت بدنی حداقل ۲۴ ساعت قبل اجتناب کنید (استرس و ورزش پرولاکتین را موقتاً افزایش می‌دهند). • حداقل ۳۰ دقیقه قبل از نمونه‌گیری استراحت کامل کنید و آرام باشید (حتی استرس سوزن می‌تواند تأثیر بگذارد). • تحریک پستان و فعالیت جنسی:
حداقل ۲۴ ساعت قبل از تحریک نوک پستان، رابطه جنسی یا معاینه پستان پرهیز کنید (این عوامل پرولاکتین را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهند). • داروها و مکمل‌ها:
حتماً تمام داروها، مکمل‌ها (به ویژه بیوتین >۵ mg/day) و داروهای هورمونی را به پزشک و آزمایشگاه اطلاع دهید. • داروهایی مانند ضدافسردگی‌ها، ضد روان‌پریشی‌ها، داروهای فشارخون (متیل‌دوپا، وراپامیل)، استروژن، مخدرها و ضدبارداری‌ها می‌توانند پرولاکتین را افزایش دهند. • داروهایی مانند دوپامین یا لوودوپا آن را کاهش می‌دهند. ممکن است پزشک دستور قطع موقت بدهد. • سایر نکات: • سیگار نکشید و الکل مصرف نکنید (حداقل ۲۴ ساعت قبل). • اگر باردار یا شیرده هستید، سطح پرولاکتین طبیعی بالاست؛ حتماً اطلاع دهید. • در موارد مشکوک به ماکروپرولاکتین (فرم غیرفعال)، آزمایش اضافی ممکن است نیاز باشد. نکته نهایی: همیشه دستور دقیق پزشک معالج یا آزمایشگاه را اولویت دهید، زیرا ممکن است بر اساس وضعیت بالینی (مانند علائم یا داروهای مصرفی) تغییر کند. رعایت این موارد از نتایج کاذب جلوگیری کرده و نیاز به تکرار آزمایش را کاهش می‌دهد.

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای اندازه‌گیری دقیق میزان دفع مواد مختلف در ادرار طی یک شبانه‌روز کامل (مانند پروتئین، کراتینین، کلسیم، اگزالات، کورتیزول، کاتکولامین‌ها، متانفرین‌ها، فلزات سنگین و …) انجام می‌شود. این تست در ارزیابی عملکرد کلیه، تشخیص سنگ کلیه، بیماری‌های متابولیک، تومورهای غدد فوق‌کلیوی و برخی اختلالات هورمونی کاربرد دارد. دقت جمع‌آوری نمونه بسیار مهم است، زیرا ناقص بودن آن نتایج را نامعتبر می‌کند. آمادگی لازم (بر اساس استانداردهای جهانی مانند Mayo Clinic، Labcorp و توصیه‌های آزمایشگاه‌های معتبر ایرانی): • ظرف جمع‌آوری:
ظرف مخصوص (گالن پلاستیکی بزرگ، معمولاً ۳-۴ لیتری) را از آزمایشگاه دریافت کنید. برخی ظرف‌ها حاوی مواد نگهدارنده (اسید یا جامد) هستند؛ هرگز آن را خالی نکنید، بو نکنید یا با دست تماس ندهید (ممکن است سمی یا خورنده باشد). ظرف را دور از دسترس کودکان نگه دارید. • روش جمع‌آوری دقیق (استاندارد رایج): • صبح روز اول (مثلاً ساعت ۷ یا ۸ صبح): اولین ادرار صبحگاهی را کاملاً دفع کنید و دور بریزید (این ادرار جمع نشود). زمان دقیق را یادداشت کنید (شروع جمع‌آوری). • از این لحظه به بعد، تمام ادرارهای بعدی (هر نوبت) را کاملاً در ظرف مخصوص جمع کنید. • صبح روز دوم، دقیقاً ۲۴ ساعت بعد (همان ساعت روز قبل): ادرار صبحگاهی را دفع و به ظرف اضافه کنید (این آخرین نمونه است). • مثال: اگر شروع ساعت ۷ صبح روز اول باشد، پایان ساعت ۷ صبح روز دوم. • نکات مهم در حین جمع‌آوری: • تمام ادرارها را جمع کنید؛ حتی یک نوبت فراموش‌شده یا دور ریخته‌شده باعث تکرار آزمایش می‌شود. • مصرف مایعات را عادی نگه دارید (نه زیاد، نه کم). • ظرف را در جای خنک (ترجیحاً یخچال یا روی یخ) نگهداری کنید تا نمونه فاسد نشود. • از ورزش سنگین یا فعالیت غیرعادی پرهیز کنید (ممکن است نتایج را تغییر دهد). • رژیم غذایی و داروها (بسته به نوع آزمایش خاص): • معمولاً رژیم عادی، اما برای برخی تست‌ها (مانند VMA، متانفرین، کاتکولامین): حداقل ۳ روز قبل از مصرف قهوه، چای، شکلات، موز، وانیل، کاکائو، شربت سرفه و برخی داروها (با نظر پزشک) پرهیز کنید. • برای اگزالات: از مصرف زیاد ویتامین C و مرکبات پرهیز کنید. • اگر سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب یا MRI داشتید، حداقل ۹۶ ساعت صبر کنید. • تمام داروها، مکمل‌ها و شرایط خاص (بارداری، بیماری زمینه‌ای) را به پزشک و آزمایشگاه اطلاع دهید. • تحویل نمونه: • بلافاصله پس از پایان (حداکثر ۱-۳ ساعت) به آزمایشگاه برسانید. • اگر تأخیر دارید، ظرف را خنک نگه دارید. • زمان شروع و پایان را روی ظرف یا فرم آزمایشگاه یادداشت کنید. نکته نهایی: همیشه دستور دقیق پزشک معالج یا آزمایشگاه را اولویت دهید، زیرا بسته به پارامتر مورد آزمایش (مثل پروتئین، هورمون یا سنگ کلیه) ممکن است نکات اضافی وجود داشته باشد. رعایت دقیق این موارد از تکرار آزمایش و نتایج کاذب جلوگیری می‌کند. اگر سؤالی دارید، با آزمایشگاه تماس بگیرید.

آزمایش خون مخفی در مدفوع (Fecal Occult Blood Test) برای تشخیص خون پنهان در مدفوع انجام می‌شود و اغلب برای غربالگری سرطان روده بزرگ یا بررسی خونریزی گوارشی استفاده می‌شود. آمادگی صحیح بسیار مهم است تا نتیجه دقیق باشد و از مثبت یا منفی کاذب جلوگیری شود. توجه: دستورالعمل‌ها بسته به نوع تست متفاوت است: • تست گایاک (gFOBT): نیاز به محدودیت‌های غذایی و دارویی دارد (رایج در بسیاری از آزمایشگاه‌های ایران). • تست ایمونولوژیک (FIT یا iFOBT): معمولاً نیازی به محدودیت غذایی ندارد و دقیق‌تر است. همیشه دستورالعمل آزمایشگاه یا پزشک خود را اولویت دهید. اگر نوع تست مشخص نیست، با آزمایشگاه مشورت کنید. محدودیت‌های غذایی (معمولاً برای تست gFOBT، ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل و طی دوره جمع‌آوری نمونه) از مصرف این مواد خودداری کنید، زیرا می‌توانند نتیجه را مثبت کاذب کنند: • گوشت قرمز (گوشت گاو، گوسفند، جگر) — مهم‌ترین مورد. • گوشت سفید (مرغ، ماهی) — در برخی دستورالعمل‌ها توصیه به پرهیز می‌شود. • سبزیجات و میوه‌های حاوی پراکسیداز بالا: تربچه، شلغم، کلم بروکلی، گل‌کلم، قارچ، هویج خام، پرتقال، موز، انگور، طالبی، خربزه، ترب کوهی. • ویتامین C زیاد (بیش از ۲۵۰ میلی‌گرم در روز، از مکمل‌ها یا آب‌میوه‌ها) — می‌تواند نتیجه را منفی کاذب کند. رژیم پیشنهادی: غذاهای فیبردار بیشتر مصرف کنید، اما از موارد بالا اجتناب کنید. محدودیت‌های دارویی (۴۸ ساعت تا ۷ روز قبل، با مشورت پزشک) قطع این داروها را فقط با نظر پزشک انجام دهید: • آسپیرین (بیش از ۳۲۵ میلی‌گرم در روز)، ایبوپروفن، ناپروکسن، ایندومتاسین، دیکلوفناک، کورتون‌ها. • مکمل‌های آهن با دوز بالا. • سایر ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی (NSAIDs). سایر نکات مهم قبل از جمع‌آوری نمونه • اگر عادت ماهیانه دارید: تا ۳ روز پس از پایان دوره صبر کنید. • اگر هموروئید (بواسیر) یا خونریزی مقعدی واضح دارید: آزمایش را به تعویق بیندازید یا به آزمایشگاه اطلاع دهید. • اگر خونریزی از لثه، بینی یا دهان دارید: حداقل ۴۸ ساعت صبر کنید (از مسواک زدن سخت یا نخ دندان اجتناب کنید). • نمونه مدفوع نباید با ادرار یا آب توالت آلوده شود. • معمولاً نیاز به ناشتایی نیست. • نمونه را سریع (کمتر از ۱ ساعت) به آزمایشگاه برسانید یا در یخچال نگه دارید. نحوه جمع‌آوری نمونه • اغلب از ۳ نمونه در روزهای جداگانه نیاز است (چون خونریزی ممکن است متناوب باشد). • از ظرف مخصوص آزمایشگاه استفاده کنید. • مقدار کمی (اندازه فندق) از سطح مدفوع بردارید. اگر نتیجه مثبت شد، نگران نشوید — ممکن است دلایل خوش‌خیم مانند زخم یا پولیپ باشد، اما حتماً برای کولونوسکوپی به پزشک مراجعه کنید. برای اطلاعات دقیق‌تر، با پزشک یا آزمایشگاه دانش تماس بگیرید. سلامت باشید!